چارەسەر ڕیشەکێشکردنی سیتمی سیاسی و ئابورییە وەک پاکێجێک

نادر عەبدول حەمید

بەپێی لێدوانی وتەبێژی حکومەتی هەرێم، لەمساڵی (٢٠٢٠)دا شەش جار بڕە پارە لەلایەن حکومەتی ناوەندیەوە نێردراوە بۆ هەرێم، بەڵام حکومەتی هەرێم تا سەرەتای مانگی دوانزەی ئەمساڵ تەنها چوار موچەی دابەش کردوە، ئەویش بە لێبڕینی نزیکەی لەسەدا بیست (%٢٠). چوار جار بڕینی ئەو ڕێژەیەش لەهەر موچەیەک دەکاتە لەسەدا هەشتا (%٨٠)ی موچەی مانگێک، واتا لە ڕاستیدا سێ موچە و لەسەدا بیست (%٢٠)ی موچەیەک دراوە لەو شەش جارە کە حکومەتی ناوەندی بڕە پارەی ناردووە بۆ هەرێم کە ئەبوا لانی کەم حکومەتی هەرێم شەش موچەی بەبێ لێبڕین لێ دابین بکردایە.

وتەبێژانی حکومەت و بەرپرسانی پلەباڵا تا دەگا بە سەرۆک وەزیران و سەرۆکی هەرێمیش لە لێدوانەکانیاندا ڕایانگەیاندوە کە حکومەتی هەرێم پارەی نیە، ئەگەر هەیبوایە موچەی لێ دابین دەکرد. نەبوونی پارەش دەگەڕێننەوە بۆ ئەوەی کە حکومەتی ناوەندی لە ژێر فشاری ڕەوتە ناسیونالیست و ئیسلامیستەکانی عەرەبیدایە و ڕێگەنادەن بەشە بودجە و بژێوی خەڵکی هەرێمی کوردستان لە میزانیەی عێراق بنێرێت و لێرەوە دەکەونە پڕوپاگەندەیەکی ناسیونالیستی کوردانە بۆ پاکانەکردنی بێتواناییەکانی حکومەتی هەرێم و حزبە ناسیونالیستە دەسەڵاتدارەکانی لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە و داپۆشینی کوشتوکوشتاری هێزە میلیشیا و چەکدارە سەرکوتگەرەکانیان دەرحەق بە خەڵکی ناڕازی و خۆپێشاندەرانی شار و شارۆچکەکان، کە دوا نمونە سەرەتای ئەم مانگی دوانزە دە (١٠) کەسیان لە لاوانی ناڕازی و خۆپێشاندەر شەڵاڵی خوێن کرد و دەیانی تریان بریندار کرد و بەسەدانیشیان لە کونجی زیندانەکان ئاخنی، ئەمە جگە لە میلیتاریزەکردنی کەشوهەوای شارەکان و تەنگەبەرکردنەوەی بواری ڕۆژنامەگەری و داخستنی کەناڵی تەلەفزیۆنی و ڕێگری لە ڕوماڵی ناڕەزایەتیەکان.

ئەوە ڕاستە کە حکومەتی ناوەندی لە ساڵی (٢٠١٤)ەوە بەشە بودجەی هەرێمی لە میزانیەی عێراق بڕیوە، ئەویش دوای ئەوەی کە دانوسان لەگەڵ حکومەتی هەرێم سەبارەت بە دەرهێنان و بەرهەمهێنانی نەوت و گاز لە هەرێمەکە و فرۆشتنی لە بازاڕەکانی جیهاندا نەگەیشتنە ئاکامێک. هەرەوەها ئەوەش ڕاستە کە ڕەوتە ناسیونالیست و ئیسلامیستەکانی عەرەبی زاڵ بەسەر پەرلەمان و حکومەتی ناوەندیدا بە پڕوپاگەندەیەکی ناسیونالیستانە پێدادەگرن لەسەر بڕین و نەناردنی بەشە بودجەی هەرێم بۆ بردنەپێشی ئەجەندا سیاسیەکانیان لە ڕێگەی گەشەپێدانی دووبەرەکی نەتەوەییەوە، وە بۆ داپۆشینی گەندەڵی و دزیەکی گەورە تر و بەرفراوان تر لە دزی و گەندەڵی دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان، وەک ئەوەی کە جەماوەری برسیکراو و بێکارکراو و بێ خزمەتگوزار لە ناوەڕاست و خواروی عێراقدا لە حەڤدە ساڵی ڕابردوودا خەتای ئەوە بێت کە ئەو سەروەت و سامان و داهاتە زەبەلاحەی عێراق بۆ هەرێم هاتبێت و دەستی بەسەرا نەگیرابێت لەلایەن سەران و بەرپرسانی ئەو ڕەوتە ناسیونالیست و ئیسلامیستە میلیشیاییانەی عەرەبی و کۆمپانیاکانیانەوە.

بەڵام ئەمانە هیچیان ناتوانێت پاکانەی ئەوە بکات بۆ دەسەڵاتدارانێک کە لافی ئەوەیان لێدەدا کوردستان دەخەنە ناو نەخشەی وڵاتانی وزە بەرهەمهێن و پایەی سەربەخۆیی ئابوری کوردستان دادەڕێژن بۆ وڵاتێکی ئاوەدان و کۆمەڵگەیەکی خۆشگوزەران و ئایندەیەکی درەخشان بۆ نەوەکانی داهاتوو. ئێستا ئەم لافوگەزافە مانا واقعیەکەی بەتەواوی بەرجەستە بۆتەوە، لایەک بۆتە خاڵی لاوازی حکومەتی هەرێم و ناسیونالیزمی کورد لەبەرامبەر حکومەتی ناوەندی و ناسیونالیزمی عەرەبیدا، وە لە لایەکی تریشەوە نەک هەر بۆتە ماڵوێرانی ئەم نەوەیەی ئێستا و بێ ئایندەکردنی لاوانی کچ و کوڕی ئەم کۆمەڵگەیە کە زۆرێکیان خوێندنی باڵاشیان تەواوکردوە، بەڵکو دەشبێتە هۆی ڕادەستکردنی نەوەی دەیەکانی داهاتووش بە ئایندەیەکی تاریک و سەخت، ئەوەتا سەرەک وەزیران لە ئایاری (٢٠٢٠)دا ڕایگەیاند کە حکومەتەکەی (٢٧) ملیار دۆلاری ئەمریکی بەقەرز بۆ بەجێماوە لە حکومەتی پێشوو. ئەڵبەتە ئەم قەرزانە بە سود و فایدەیەک کە دەچێتەسەری وە بە قەرزی تازەی ئەم حکومەتەشەوە تا کۆتایی ساڵی (٢٠٢٠) دەگاتە نزیکەی (٣٠) ملیار وە هیچ ئاسۆیەکیش لەبەردەمدا نیە بۆ کەمکردنەوەی بەڵکو ڕۆژبەڕۆژیش بەرەوسەر هەڵدەکشێ.

حزبی یەکەمی دەسەڵات لە حکومەتی هەرێمدا (پارتی) و سەرۆکی پێشووی هەرێم، ڕیفڕاندۆمی (٢٠١٧)یان بەڕێخست، گریمان هەرێمی کوردستان سەربەخۆ بوایە و ببوا بە دەوڵەتێکی سەربەخۆ، داهاتی ئەو دەوڵەتە چی دەبوو؟ هەروەک ئێستا دەرهێنان و فرۆشتنی نەوت لە بازاڕەکانی جیهان و کۆکردنەوەی گومرگی خاڵە سنوریەکان و باج و سەرانەی ناوخۆی وڵات دەبوو، خۆ نەدەکرا ئەوسا لە دەوڵەتێکی سەربەخۆشدا چاوەڕێی ناردنی بەشە بودجە و موچەی کارمەند و کرێکاران بیت لە وڵاتێکی ترەوە، واتا هەر بەم داهاتە لە بەرهەمهێنان و گومرگ و باجە ناوخۆییەکان دەبوا میزانیەی حکومەت و خەرجیەکان و موچە و سەرمایەی وەبەرهێنان و خزمەتگوزاریەکانی لێ دابینبکرایە، نەک هەر ئەمەش دەبوا خەرجی سوپا و هێزی ئاسمانی و سەفارەتەکانی دەرەوەی وڵاتیشی لێدابین بکرایە.

ئێستا کە حکومەتی ناوەندی بودجە و موچە نانێرێت بۆ دەبێ داهاتەکانی ئەو وڵاتە سەربەخۆیە (ی گەر بەگریمانی ڕیفڕاندۆمەکە دروست ببوایە) بەشی بودجە و موچەی هەرێمی کوردستان ناکات کە نە خەرجی سوپا و هێزی ئاسمانی و سەفارەتەکانی هەیە؟

لە ڕابردوودا بەر لە دەرهێنانی نەوت و گاز و سامانە سروشتیەکانی ئەم هەرێمە و فرۆشتنی لە بازاڕەکانی جیهاندا، هەتا بەر لە پەرەسەندنی بازرگانی دەرەکی بەم قەبارە گەورەیەی ئێستای لە دەروازە گومرگیە ڕەسمی و ناڕەسمیەکانی هەرێمی کوردستانەوە بۆ ناوخۆی هەرێمەکە و عێراق کە بڕی داهاتی گومرگ چەندین بەرابەر زیادیکردوە، حکومەتی هەرێم کێشەی قەیرانی مالی و نەبوونی پارە و کورتهێنانی بودجەی نەبوو، هەرچەندە بەرپرسانی حزبی و حکومیش درێغییان لە تاڵانوبڕۆی بودجەکەشی نەدەکرد. ئەی کەواتە دەبێ نهێنی ئەوە چی بێت کە حکومەتی هەرێم پارەی نیە؟ وەک خەڵکی دەڵێن دەبێ نهێنی ئەوە چی بێت کە سەروەت و سامانی ئەم هەرێمە بۆتە نەداری و هەژاری و کولەمەرگی خەڵکەکەی؟

وەڵامی ئەو نهێنیە لای خەڵکیش شاراوە نیە، چونکە دەبینین دەیەها ملیاردێر و سەدان ملیۆنلێر و سەدان کۆمپانیا و پڕۆژەی بازرگانی و گروپی کۆمپانیای مۆنۆپۆل لە ماوەیەکی کەمدا هەڵتۆقیون لە هەرێمەکە، کە زوربەی هەرە زۆریشیان سەر بە بەرپرسانی پلە باڵای حزبەکانی دەسەڵات و ئەو بنەماڵانەن کە بوونەتە ناوەند و چەقی سەرمایەی مۆنۆپۆڵ لە کوردستاندا.

بەواقعی ئەو سەروەت و سامانەی کە لە هەرێمەکەدا هەیە، نەک هەر دەتوانێ پێنج شەش ملیۆن هاوڵاتی هەرێمەکە بە خۆشگوزەرانی بژێنێت بەڵکو زۆر لەو ژمارەیە زیاتریش، ئەوەی کە ڕێگرە دەستبەسەراگرتنی ئەو سەروەت و سامانەیە لەلایەن کۆمپانیا و پڕۆژە ئابوری و بازرگانیەکانی سەر بە حزبەکانی خاوەن دەسەڵات و میلیشیا، ئەوەش لەڕێگەی پیادەکردنی سیاسەتی لەباربردنی کەرتی گشتی و هەڵوەشاندنەوەی، واتا سیاسەتێکی ڕێکخراوی ئاگاهانە بۆ ڕادەستکردنی سەروەت و سامانی گشتی بۆ کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەت و بەرپرسانی پلەباڵا و شاندەرکێشانی حکومەتی هەرێم لە هەر جۆرە بەرپرسیارەتیەک لە خزمەتگوزاریەکانی وەک تەندروستی و خوێندن و کارەبا و پاکوخاوێنی شارەکان و … تد.

بەم پێیە حکومەتی هەرێم کورت و چڕ بۆتەوە بۆ ئۆڕگانێکی ڕێخکراوی سیاسی خاوەن دامودەزگای سیخوڕی و میلیشیای حزبەکان لە خزمەت کۆمپانیاکان و دژ بە بەرژەوەندی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش، وە کاتێکیش ئەم جەماوەرە ناڕەزایەتی دەنوێنن؛ مان دەگرن و دێنە مەیدانی خۆپێشاندان و ڕاپەڕین، کوشتوکوشتاریان لێ بەڕێ دەخات، سەرکوتیان دەکات، و لە کونجی زیندانیان دەخات، دەمکوتی میدیا و ڕۆژنامەگەری ئەهلیش دەکات. ئەمە ناوەڕۆکی چینایەتی ئەم دەسەڵاتە و حزبەکانی پێکهێنەری حکومەتی هەرێم و بزوتنەوەی کوردایەتیە.

لەڕوانگەی بەرژەوەندیەکانی کرێکار و زەحمەتکێش، ژنانی ژێرستەم، لاوانی کچ و کوڕ و خەڵکی ئازادیخوازەوە چارەسەر ناتوانێت چاکسازی ئەم سیستمە بێت کە لە بناغە ئابوریەکەیەوە و بەپێی یاسای ئەم حکومەت و دەسەڵاتە لەسەر بێ مافی و بێکاری و برسی کردنی ئەو جەماوەرە دامەزراوە. ئەمە سیستمێکە ئاوا کاردەکات و پەیوەست نیە بە باشی و خراپی  بەرپرسانی سیاسی و حکومی و حزبی و بنەماڵەییەوە. چارەسەر ڕیشەکێش کردنی ئەو سیتمە سیاسی و ئابورییەیە وەک پاکێجێک، بەڵام ئەوە کارێکە لە ئێستادا لە توانای ئەم بزوتنەوە ناڕەزایەتیەیدا نیە کە لەئارادایە، بۆ ئەوەی لەو توانایە بەهرەمەند بێت پێویستە سنوری واقعی ئێستای و ئەم ئاگاهیە سیاسیەی ئێستای تێپەڕێنێت.

ئەم بزوتنەوەیە لە ئێستادا نەک هەر توانای ڕیشەکێشکردنی سیستمی سیاسی و ئابوری هەرێمەکەی نیە، بەڵکو بە هۆی ڕێکخراو نەبوون و بەرنامەڕێزی نەکراوی خواستەکان و غیابی حزبێکی چەپی شۆڕشگێری خاوەن نفوزی جەماوەریشەوە هەتا توانای هەڵپێچان و هەڵتەکاندنی ئەم حکومەت و دەسەڵاتە سیاسیە میلیشیەی ئێستاشی نیە لە هەرێمی کوردستاندا.

هەوڵ و تەقەلای بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی ڕادیکاڵی کوردستان لە ئێستادا، پڕکردنەوەی ئەم کەلێنەیە لە ڕێکخراوکردن و بەرجەستەکردنەوەی خواستەکان و دابینکردنی ڕابەرایەتیەکی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێر بۆی، کە ئەڵبەتە ئەمە کارێکی شۆڕشگێڕانەیە و سەرکەوتنەکەشی شۆڕشێکی سیاسی لە سەرخانی کۆمەڵگە و ئاڵوگۆڕێکی ڕیشەیی سیاسی دێنێتە ئاراوە، بەڵام هێشتا ناتوانین بە کارێکی کۆمۆنیستی دابنێین کە ئاڵوگۆڕێکی ڕیشەیی لە ژێڕخانی کۆمەڵگەدا بێنێتەدی و کرێکار و زەحمەتکێش ڕزگاری بێت، ئەمەش لەبەر باڵادەست نەبوونی ئاسۆی سۆشیالیستی بەسەر ئەم بزوتنەوەیە لە ئێستادا وەک دادەیەکی بابەتی و بەپیرۆزکردنی ڕادیکاڵیەتی سیاسی ئەم بزوتنەوەیە لەلایەن بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی کوردستان و هەوڵدانی بۆ چارەسەری گرفتەکانی پێشڕەویەکەی نەک دوبارە فۆڕمۆڵەکردنەوەی ئەم بزوتنەوەیە لەڕێگەی کارێکی کۆمۆنیستی و هێنانەدەرەوە و بەڕێخستنی بزوتنەوەیەکی سۆشیالیستی بەهێز لە کۆمەڵگەی کوردستاندا کە هاوخەبات و بەشێک بێت لە بزوتنەوەیەکی سەراسەری لە عێڕاقدا.

ئەم بزوتنەوەیە هەرچەندە هەنگاوێکی باش چۆتەپێشەوە لە سنوربەندی لە بەرامبەر ئۆپۆزیسیۆنی قەومی و ئیسلامی و لیبراڵیدا کە سوتاندنی بارەگاکانیان لە خۆپێشاندانەکاندا ئەمەی نیشاندا، هەروەها هەرچەندە لە ڕووبەڕووبونەوەیدا لەگەڵ دەسەڵاتدا ڕادیکاڵ و سازش ناپەزیرە، بەڵام هێشتا ئاسۆیەکی ڕادیکاڵی سۆشیالیستی بەسەریا زاڵ نیە، وەتا ئەمەش نەێتەدی ئەو جەماوەرە ناتوانێت خۆی وەک چینێک لەبەرامبەر چینێکدا ببینێتەوە کە دەسەڵات و سەروەت و سامانی کۆمەڵگەی مۆنۆپۆل کردوە.

جەماوەری ناڕازی و خۆپێشاندەر و ڕاپەڕیوو خۆیان وەک ئەفراد وە لە باشترین حاڵەتدا وەک توێژی پیشەیی مامۆستایان و کارمەندانی تەندروستی و توێژی کرێکارانی ژینگەپارێز، توێژی دەرچوانی زانکۆ و پەیمانگاکان، و توێژی کەرتە جۆراوجۆرەکانی بەرهەمهێنان و خزمەتگوزاریەکان دەبینەوە؛ کە برسی کراو، موچە لێبڕاو، بێکارکراو، بێ خزمەتگوزاری و زۆڵم لێکرا، بێمافکراو و سەرکوتکراون لەلایەن حکومەت و دەسەڵاتی چەند حزبێکی گەندەڵ و مافیاییەوە و لەهەوڵی هەڵپێچانیاندان، نەک خۆیان وەک بەشێک لە چینێک ببینەوە لەبەرامبەر چینێکی تردا کە مۆنۆپۆلی دەسەڵات و سامانی کۆمەڵگەی کردوە و پێویست بێت ئەم چینە لە زۆرانبازی سیاسیدا لە عەرز بدرێت بە خۆی و دەسەڵاتی میلیشیایی و حزب و ڕوتە قەومی و ئیسلامی و لیبڕاڵەکانیشیەوە. ئەمەش نایەتەدی ئەگەر خەتێکی سیاسی ڕادیکاڵی کۆمۆنیستی، بزوتنەوەیەکی سۆشیالیستی بەهێزی حزبی لە دەرونی کۆمەڵگەدا وەڕێ نەخات و نەچێتە جەنگێکی فکری سیاسیەوە دژ بە پۆپۆلیزمی ڕادیکاڵی جەماوەری زاڵ بەسەر بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی ئێستای کوردستاندا.

ئێمە لەسەردەمێکدا دەژین کە بەشێک لە کۆمۆنیستەکانی پێشوو لەژێر پڕوپاگەندەی بورژوایدا باوەڕیان بەخودی چینی کرێکاریش نەماوە، چ جایەکی لەهەوڵدا بن کارێکی کۆمۆنیستی ئەنجامبدەن بەو مانایەی کە خەریکی گۆڕینی واقعی کرێکاربن لە چینێک لەخۆیدا بۆ چینێک لە پێناوخۆیدا دژ بە چینی بورژوازی و دەسەڵاتەکەی.

کێشەی کۆمۆنیزمی ئەم سەردەمە نەک هەر مەسەلەیەکی کوردستانی و عێڕاقی وەیا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی، بەڵکو جیهانیە، کە ئەویش ئەو کارە کۆمۆنیستیەیە لە هێنانەدەرەوەی بزوتنەوەیەکی یەکگرتووی چینایەتی و سۆشیالیستی بەهێزی جەماوەری لەناو جەرگەی ناڕەزایەتیە گشتیە جەماوەریەکان و لەناو دڵی خۆپێشاندان و ڕاپەڕینی کرێکاران و زەحمەتکێشان و ژنانی ستەمدیدە و لاوانی کچ و کوڕی بێ ئایندەکراودا دژ بە دەسەڵاتە بورژوازیەکان.

(ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی لە عێراق) و لە کوردستاندا لەناو دڵی ئەم کێشمەکێش و پێکدادانە چینایەتیانەدا تواناکانی خۆی دەخاتەگەڕ و هەنگاو دەبێت لە پێناو هێنانەدی ئەم ئەرکەدا.

دێسمبەری ٢٠٢٠

اضف رد

لن يتم نشر البريد الإلكتروني . الحقول المطلوبة مشار لها بـ *

*

x

‎قد يُعجبك أيضاً

گەنج وەکو هێزێکی کۆمەڵایەتی

ڕزگار عومەر هەڵدانەوەی مەلەفی "گەنج وەکو هێزێکی کۆمەڵایەتی" لەسەر نیازێك یان لەسەر ئیختیارێك نیە لە ...

کۆکاکۆلاکەی نیچە!

عومەر خەتات لەم چەند ڕۆژانەی کۆتایی ساڵی پێشوو (٢٠٢٠) و سەرەتای ساڵی نوێ، هاوڕێم پێشڕەو ...

دوو ڕاپۆرتە هەواڵی کرێکاری لە ووڵاتی مەغریبەوە

ئامادەکردنی: عەبدوڵا ساڵح یەکەم: ڕۆژی (٨-٢-٢٠٢١) لە شاری تەنجە کە دەکەوێتە باکوری ئەو ووڵاتە کارەساتێکی ...

دە ساڵ بەسەر شۆڕشی تونس و میسردا، ئەی دەربارەی گۆڕانکاری شۆڕشگێرانە لە ئێستادا چی؟

موئەیەد ئەحمەد دە ساڵ بەسەر شۆڕشی میسردا تێدەپەڕێت، کە لە (٢٥)ی کانونی دووەمی (٢٠١١)دا بەرپابوو، ...

واقعی کۆمەڵایەتی سیاسی ئەمڕۆی کوردستان بزوتنەوەی حەڤدەی شوباتی تێپەڕاندووە (لە یادی دە ساڵەی ئەو بزوتنەوەیەدا)

نادرعبدولحمید شوباتی ئەمساڵ (٢٠١١) دە ساڵ تێدەپەڕێت بەسەر خۆپێشاندانێکی بەردەرکی سەرای سلێمانی کە لە پەرەسەندنیا ...

%d مدونون معجبون بهذه: